Szukaj
Polub nas!
1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Rating 5.00 (1 Vote)

Zapomniany bohater

Był jednym z najlepszych, ale i najbardziej kontrowersyjnych agentów wywiadu dwudziestolecia międzywojennego. W opinii fachowców – Jerzy Sosnowski vel Ritter von Nalecz to prawdziwy bohater, który dzięki nadzwyczajnym zdolnościom rozpracował niemieckie naczelne dowództwo...

Na świat przyszedł we Lwowie 4 grudnia 1896 r. w zamożnej rodzinie inżyniera i właściciela firmy budowlanej. Do wojska wstąpił po ukończeniu gimnazjum już w wieku 18 lat. Podjął służbę w sierpniu 1914 r. w I Pułku Piechoty Legionów Polskich. Na wniosek przełożonych cztery miesiące później rozpoczął naukę w Szkole Oficerów Kawalerii w Holitz. Po jej ukończeniu, w stopniu podporucznika, walczył na froncie rosyjskim. W trakcie wojny ukończył również kurs dowódców broni maszynowej, a w marcu 1918 r. kurs pilotażu w Wiener Neustadt.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości wstąpił do odrodzonego Wojska Polskiego. Brał czynny udział w wojnie polsko-bolszewickiej, walcząc w 8. Pułku Ułanów Księcia Józefa Poniatowskiego. Za swe niezwykłe męstwo został aż cztery razy odznaczony Krzyżem Walecznych oraz awansowany do stopnia rotmistrza. Dzięki temu objął stanowisko dowódcy szwadronu 8. Pułku Ułanów Księcia Józefa Poniatowskiego w Krakowie. W tym czasie poświęcał się też swej wielkiej pasji – hippice. Brał udział, z sukcesami, w międzynarodowych wyścigach konnych w Paryżu i Berlinie.

Baron von Nalecz w Berlinie

Jego wiedza, umiejętności i wielka brawura nie mogły ujść uwadze polskiego wywiadu, zorganizowanego w obrębie II Oddziału Sztabu Generalnego. Do jego szeregów Sosnowskiego zwerbował kapitan Marian Chodacki. Po przeszkoleniu, 25-letni romistrz został wysłany do Berlina, gdzie stanął na czele placówki tzw. wywiadu głębokiego „In3”, zastępując nieudolnego w oczach przełożonych porucznika Józefa Gryca-Czajkowskiego (później okazało się, że nie był tak nieudolny jak sądzono – działając na dwa fronty, przysyłał do Warszawy materiały spreparowane przez Niemców).

W arystokratycznych kręgach Berlina Sosnowski przedstawiał się jako bogaty polski ziemianin baron Ritter von Nalecz (czasem Georg von Nalecz-Sosnowski) i członek ponadnarodowej organizacji do walki z bolszewizmem. Tłumaczył, że na wyjazd z kraju zdecydował się, gdyż był osobą niechętną Józefowi Piłsudskiemu, a poza tym pragnął nawiązać przyjazne stosunki z Niemcami. A że dysponował i obracał ogromnymi funduszami – rzekomo miał je dzięki stajni doskonałych koni wyścigowych – błyskawicznie zdobył popularność, zwłaszcza wśród wpływowych kobiet, które nie mogły oprzeć się jego urokowi.

Jego pierwszą „ofiarą” była krewna szefa niemieckiego Sztabu Generalnego w latach 1914-1916, Benita von Falkenhayn. Kobieta, która dysponowała ogromną wiedzą na temat Reichswehry, straciła dla niego głowę do tego stopnia, że bez wahania w krótkim czasie podjęła pracę dla polskiego wywiadu. Wkrótce potem Sosnowski zwerbował oficera Abwehry w Berlinie – Gunthera Rudloffa. Zrobił to przy pomocy szantażu. Otóż, Niemiec był wielkim miłośnikiem wyścigów konnych, wystawnego życia i hazardu. W pewnym momencie tak bardzo zadłużył się u polskiego oficera, który zasłynął jako wybitny znawca koni (wcześniej pokazał się ze swej najlepszej strony na zawodach hippicznych w Hoppengarten i Karlshorst, które wygrał), że Sosnowski postanowił zagrać z nim w otwarte karty – w zamian za umorzenie długów zaproponował mu współpracę. To dzięki Rudolffowi do agencji wywiadu w Warszawie trafiły tajne dokumenty Abwehry, w tym lista z nazwiskami niemieckich agentów w Polsce.

Innymi pozyskanymi przez Sosnowskiego vel barona Nalecza cennymi osobami były arystokratki z rozległymi kontaktami w sztabie generalnym i kręgach politycznych, które same piastowały wysokie stanowiska w najważniejszych urzędach niemieckich.

Irene von Jena – szefowa oddziału budżetowego Ministerstwa Reichswehry (jako że Irene nienawidziła Polaków, Sosnowski, który świetnie mówił po angielsku, przedstawił się jej jako brytyjski dziennikarz Mr. Graves, a dopiero wtedy, gdy kobieta zakochała się w nim po uszy, ujawnił swoją prawdziwą tożsamość), Renate von Natzmer, Lotta von Lemmel i Izabele von Tauscher – wszystkie trzy z niemieckiego naczelnego dowództwa. Wymienione osoby (poza nimi Sosnowski zwerbował kilkadziesiąt innych wpływowych kobiet, z których większość była jego kochankami) dostarczały nie tylko cennych informacji, ale i konkretne dokumenty. Irene zdobyła dla niego listy wydatków niemieckiej armii (dzięki temu dowiedział się, że wbrew Traktatowi Wersalskiemu Niemcy rozbudowują armię), a Lotta i Izabele – informacje na temat tempa rozwoju niemieckich sił zbrojnych. Najcenniejszy dokument załatwiła Renate – kopię planu gry wojennej przeciwko Polsce Organisation Kriegsspiel. Za tę „niemożliwą do zdobycia rzecz”, jak napisał w depeszy, Sosnowski zażądał 40 tys. marek. Po spotkaniu w Zurychu z wysłanym tam z Warszawy oficerem zgodził się obniżyć cenę na 10 tys., ale polski wywiad i tak zerwał negocjacje w obawie, że dostarczony dokument może być spreparowaną przez Abwehrę fałszywką. W końcu Sosnowski przesłał plan do Warszawy za darmo. Jednak tutejsi agenci nie potraktowali go poważnie i zupełnie zignorowali. Tymczasem we wrześniu 1939 r. okazało się, że plan był całkowicie autentyczny.

Wpadka

Do 1934 r. placówka „In3” uważana była za główne źródło informacji polskiego wywiadu o Reichswehrze. Z czasem, centrala w Warszawie nie mogąc uwierzyć, że jeden człowiek jest w stanie zdobyć tak ściśle tajne informacje, zaczęła podejrzewać, że Sosnowski pracuje dla Niemców, podsuwając Polakom doskonale spreparowane dokumenty. Pojawiła się też kwestia pieniędzy – na działalność „In3” Polska wydała zawrotną sumę 2 mln złotych. Poza tym Abwehra już w 1933 r. zaczęła śledzić polskiego agenta (prawdopodobnie wydał go Gryf-Czajkowski, który później na mocy polskiego sądu wojskowego został rozstrzelany). On jednak doskonale o tym wiedział dzięki Rudloffowi. Nie zdawał sobie jednak sprawy, że jego wróg podejmie walkę z nim jego własną bronią. Abwehra podstawiła mu śliczną aktorkę Marię Kruse. Gdy ten nawiązał z nią romans i zaproponował współpracę, kobieta doniosła o wszystkim Gestapo. Sosnowski został aresztowany 27 lutego 1934 r. podczas bankietu dla berlińskiego establishmentu oraz dyplomatów. W ciągu kilku kolejnych dni w ręce Niemców wpadli inni jego współpracownicy, w tym Benita, Renate i Irene. Wszyscy trafili do więzienia Moabit. Aresztowania uniknął jedynie Rudloff, o którym, dzięki dyskrecji Sosnowskiego, Niemcy nie mieli pojęcia, że był jego wtyczką. Dowiedzieli się o tym dopiero po zdobyciu Warszawy, gdy w ich ręce wpadły dokumenty polskiego wywiadu (do tego czasu Rudloff służył wiernie Hitlerowi, biorąc nawet udział, już jako podpułkownik, w napadzie na Polskę). Aresztowany oficer powiesił się w celi.

Po procesie w lutym 1935 r. skazane na karę śmierci Benita i Renate zostały ścięte toporem. Irene dostała dożywocie, podobnie jak Sosnowski, który uniknął śmierci dzięki immunitetowi dyplomatycznemu.

W Polsce i w Rosji

Na skutek intensywnych działań dyplomatycznych w kwietniu 1936 r. Sosnowski został wymieniony na siedmiu agentów Abwehry. Po powrocie do Polski został awansowany do stopnia majora i osadzony w areszcie domowym. Przełożeni mieli bowiem, pod wpływem dywersyjnych działań Abwehry, poważne wątpliwości co do jego wierności. Zastanawiano się, dlaczego Rudloff nie został aresztowany. W końcu Sosnowskiego oskarżono o trwonienie pieniędzy, łatwowierność i zdradę stanu, i 29 marca 1939 r. postawiono przed Wojskowym Sądem Okręgowym w Warszawie. Nie tylko nie przyznał się do zarzucanych mu czynów, ale oświadczył, że przez całe życie służył Polsce. Mimo iż prokurator zażądał dla niego kary śmierci, został skazany na 15 lat więzienia i 200 tys. złotych grzywny.

Od tego momentu jego dalsze losy są jedynie wynikiem spekulacji.

Mówi się, że po wybuchu wojny Sosnowski został ewakuowany z więzienia i przewieziony na wschód. Tam, w wyniku wydanego służbom więziennym ustnego polecenia, by po cichu zlikwidować więźniów, których uwolnienie lub przejęcie przez obcy wywiad mogłoby być niebezpieczne dla Polski, został zastrzelony. Miało to mieć miejsce albo 16 września w okolicy Jaremczy, albo 17 września w Brześciu nad Bugiem. Inna wersja mówi, że Sosnowskiego konwojent zdołał jedynie postrzelić. Ranny miał trafić do szpitala, gdzie został przejęty przez NKWD. Po przewiezieniu do Moskwy miał zostać przekonany do współpracy przez oficera radzieckiego wywiadu Piotra Zubowa i śledczą Zoję Woskriesienskają. Rzekomo przystał na objęcie stanowiska eksperta do spraw polskich i jako taki uczestniczył w 1940 r. w przesłuchaniach aresztowanych polskich oficerów, w tym gen. Mieczysława Boruty-Spiechowicza. Wkrótce potem miał podjąć współpracę z NKWD jako oficer do zadań specjalnych.

Po wybuchu wojny radziecko-niemieckiej miał szkolić dywersantów i szpiegów w Saratowie, gdzie w 1942 r. objął stanowisko zastępcy kierownika obwodowego urzędu NKWD. W 1943 r. już jako pułkownik miał zostać skierowany do okupowanej Polski, gdzie miał wykonywać zadania specjalne dla Armii Ludowej. Według Zoi, po połączeniu Armii Ludowej z Ludowym Wojskiem Polskim pozostał w polskiej służbie. Ostatni raport dotyczący jego osoby ma pochodzić z września 1944 r., kiedy to miał przedostać się z Pragi do lewobrzeżnej Warszawy i tam zaginąć bez wieści. Zoja twierdzi, że zginął podczas wyzwalania Warszawy.

Według innej wersji, po dostaniu się w ręce NKWD został przewieziony do więzienia w Saratowie, gdzie w wyniku podjętego strajku głodowego dostał zapalenia jelit i zmarł.

Generał Armii Czerwonej w latach 1954-1958 i były szef KGB oraz były szef wywiadu wojskowego GRU Iwan Sierow twierdzi, że Sosnowski został rozstrzelany na rozkaz kierownictwa Armii Krajowej. Z kolei według generała NKWD i wysokiego funkcjonariusz wywiadu Pawła Sudoplatowa, Sosnowski zginął w 1945 r. za sprawą Nikity Chruszczowa.

Bez względu na okoliczności, w jakich zakończył ziemski żywot, historycy są zgodni co do jednego: aresztowanie i oskarżenie o podwójne szpiegostwo Sosnowskiego przez Polskę było zupełnie bezpodstawne. Ich zdaniem, jest on prawdziwym bohaterem, a nie zdrajcą.

Dorota Feluś

(Fot.: Wikimedia Commons)